O Χ Ρ Ο Ν Ο Σ
Γράφει : Ο Δημήτριος Μητρόπουλος Αντ/γος ε.α. Επιτ. Υπαρχηγός. ΕΛ.ΑΣ. Πτυχ. Νομικής και Δημ. Δικαίου και Πολ. Επιστημών Νομικής Σχολής Αθηνών. Συγγραφέας, Μέλος της Ένωσης Μεσσηνίων Συγγραφέων
Ο χρόνος είναι μια από τις πιο μυστηριώδεις έννοιες της ανθρώπινης εμπειρίας. Ρέει ασταμάτητα, φθείρει την ύλη, καθορίζει την ανθρώπινη ζωή και δίνει νόημα στην ιστορία. Ωστόσο στη Θεολογία, ο χρόνος δεν είναι μόνο ένα φυσικό γεγονός, αλλά ένα βαθειά ένα πνευματικό και μεταφυσικό ζήτημα. Πως σχετίζεται ο Θεός με το χρόνο; Είναι μέρος του ή βρίσκεται πέρα από αυτόν;
Ο “χρόνος” έχει διαφορετική σημασία για τη φιλοσοφία, τη φυσική και τη Θεολογία. Εμείς, ζώντας με τον χρόνο τον διερευνούμε και προσπαθούμε να δούμε την ελπίδα, αλλά και το νόημα που έχει, για τη ζωή μας.
Ο χρόνος αποτελεί ένα από τα πιο μεγαλύτερα μυστήρια της ανθρώπινης εμπειρίας. Υπάρχει ανεξάρτητα από εμάς ή είναι μια έννοια που διαμορφώνεται από την ανθρώπινη αντίληψη. Είναι κάτι το απόλυτο η’ σχετίζεται με την κίνηση και την αλλαγή;
Ο Αριστοτέλης ένας από τους σημαντικότερους φιλοσόφους της αρχαιότητας, αφιέρωσε μεγάλο μέρος της σκέψης του στην ανάλυση του χρόνου, προσφέροντας μια ερμηνεία που διατηρεί την σημασία της μέχρι σήμερα.
Ο φιλόσοφος δεν θεωρούσε τον χρόνο, ως μια αυτόνομη πραγματικότητα, μα κάτι που σχετίζεται άμεσα με την κίνηση. Τον όρισε ως “αριθμό της κίνησης κατά το πριν και το μετά”, δηλώνοντας έτσι ότι ο χρόνος δεν μπορεί να υπάρξει ανεξάρτητα από τις αλλαγές που συμβαίνουν στον κόσμο.
Δεν υπάρχει χρόνος χωρίς κίνηση, όπως δεν υπάρχει μέτρηση χωρίς κάτι που να μετράται. Οι εναλλαγές της μέρας και της νύχτας, η κίνηση των άστρων, η μεταβολή της φύσης, όλα αυτά είναι εν δείξεις της ροής του χρόνου.
Η διάκριση.
Ο Αριστοτέλης τόνισε ότι η ανθρώπινη αντίληψη παίζει καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση της έννοιας του χρόνου. Όπως αναφέρει “αν δεν υπήρχε ψυχή που να μετρά, δεν θα υπήρχε χρόνος”.
Αυτό σημαίνει ότι χρειάζεται έναν νου, να τον αντιλαμβάνεται και τον κατανοεί. Ο άνθρωπος μέσα από τη συνείδηση του μπορεί να ξεχωρίσει το παρελθόν από το παρόν και να διακρίνει το μέλλον. Η διάκριση ανάμεσα στο παρελθόν και το παρόν και το μέλλον είναι κομβική στην Αριστοτελική θεωρία. Το παρών δεν είναι κάτι σταθερό και διαρκές, είναι απλώς το σημείο της μετάβασης μεταξύ του πριν και του μετά.
Ο Πλάτωνας προσέγγισε το χρόνο, όχι ως μια απλή διάσταση της φυσικής πραγματικότητας, αλλά ως ένα κοσμικό φαινόμενο που συνδέεται άμεσα με την αιωνιότητα και τη θεϊκή τάξη του κόσμου. Η πιο σημαντική ανάλυσή του για τον χρόνο εμφανίζεται στον “Τιμαίο”:, έναν διάλογο που πραγματεύεται τη δημιουργία του σύμπαντος από τον Δημιουργό (“τον δημιουργό νου” ή (“Δημιουργό Θεό”). Σύμφωνα με τα γραφόμενά του ο κόσμος δεν είναι κάτι αυθύπαρκτο, αλλά δημιουργήθηκε μαζί με τον αισθητό κόσμο.
Πριν από τη δημιουργία του κόσμου υπήρχε μόνο η αιωνιότητα, η οποία χαρακτηρίζεται από το άτρεπτο, το αναλλοίωτο και το τέλειο. Ο ίδιος ο χρόνος όπως τον βιώνουμε, είναι απλώς ένα αντίγραφο της αιωνιότητας, μια σκιά της , φτιαγμένο έτσι ώστε ο κόσμος να έχει μια ροή που να μιμείται το Θείο.
Οι Στωικοί φιλόσοφοι με κυρίους εκπροσώπους τον Ζήνωνα, τον Κιτιέα (ιδρυτή της Στοάς), τον Χρύσιππο, τον Κλεάνθη και άλλους, έζησαν κυρίως τον 3ο αιώνα π.Χ. και μετά. Η σκέψη τους ήταν επηρεασμένη από τον Ηράκλειτο και βασίστηκε στην ενότητα του σύμπαντος, στον υλισμό και την αιτιοκρατία.
Για τους στωικούς ο χρόνος δεν έχει ανεξάρτητη υπόσταση, δεν είναι δηλαδή κάτι που “υπάρχει από μόνο του”, αλλά είναι το μέτρο της κίνησης. Υφίσταται, επειδή υπάρχει αλλαγή και κίνηση στον φυσικό κόσμο. Αν δεν υπήρχε αλλαγή, δεν θα υπήρχε ο χρόνος.
Ο Άγιος Αυγουστίνος (354-430 μ.Χ.) υπήρξε από τις πιο καθοριστικές μορφές της πρώιμης χριστιανικής σκέψης. Στο έργο του συναντάμε τη γόνιμη σύνθεση της ελληνικής φιλοσοφίας – κυρίως του Πλάτωνα και του Πλωτίνου με τη χριστιανική πίστη, δημιουργώντας μια Θεολογία βαθιά εσωτερική και υπαρξιακή.
Τι είναι ο χρόνος; Ο Αυγουστίνος ξεκινά με μία φράση που έχει γίνει κλασσική : “Τι έστιν άρα χρόνος; “Εάν μη τις με ερωτά οίδα ερωτώντας δε εξηγήσθαι ού δύναμαι”. (Τι είναι, λοιπόν, ο χρόνος; Αν δεν με ερωτήσει κανείς το ξέρω. Αν όμως με ρωτήσει, δεν ξέρω πως να εξηγήσω). Αυτή η διατύπωση αποκαλύπτει τη διπλή φύση του χρόνου : γνωρίζουμε τι είναι στην πράξη, αλλά δυσκολευόμαστε να τον ορίσουμε με σαφήνεια.
Ο χρόνος δεν υπάρχει ως αντικειμενική διάσταση του κόσμου από τις κινήσεις, κατά τον Άγιο Αυγουστίνο. Δεν είναι “ένα δοχείο”, μέσα στο οποίο ρέει η ζωή, ούτε κάτι που μετριέται απλώς με τις κινήσεις των σωμάτων, όπως πίστευε ο Αριστοτέλης.
Ο χρόνος λέει υπάρχει μέσα μας, στην ανθρώπινη συνείδηση και την ψυχή. Είναι τρόπος που βιώνουμε όχι της ύλης. Αυτό σημαίνει ότι ο χρόνος είναι ψυχική εμπειρία και όχι φυσική οντότητα. Η διάσταση του είναι τριπλή : μνήμη – προσοχή – προσδοκία. Το παρόν υπάρχει ως προσοχή στο τώρα και το μέλλον υπάρχει ως προσδοκία μέσα μας. Με άλλα λόγια, το μόνο που υπάρχει πραγματικά είναι το παρόν, αλλά το παρόν είναι πολύμορφο περιλαμβάνει, το παρελθόν υπό μορφή αναμνήσεων και το μέλλον υπό μορφή προσδοκιών ή φόβων. Αυτό το “παρόν του παρελθόντος”, “το παρόν του παρόντος”, και “το παρόν του μέλλοντος”, είναι τρόποι με τους οποίους η ψυχή βιώνει το χρόνο. Συνεπώς ο χρόνος δεν είναι έξω από τον άνθρωπο, αλλά είναι ο εσωτερικός ρυθμός της ύπαρξης του ανθρώπου στον κόσμο.
Η Καινή Διαθήκη, αποκαλύπτει κάτι συγκλονιστικό : Ο Θεός γίνεται άνθρωπος, και έτσι εισέρχεται μέσα στο χρόνο. “Ότε δε ήλθεν το πλήρωμα του χρόνου, εξαπέστειλεν ο Θεός τον υιό αυτού, γενόμενον εκ γυναικός, γενόμενον υπό νόμον…” (Γαλάτας 4 : 4)
Το “πλήρωμα του χρόνου” δείχνει ότι ο χρόνος έχει σκοπό και κατευθύνεται. Δεν είναι χρονική γραμμή, αλλά πορεία σωτηρίας. Και όταν ήρθε η “κατάλληλη” στιγμή (ο καιρός) ο Λόγος έγινε σάρκα. Η Ενσάρκωση του Χριστού είναι η στιγμή που η αιωνιότητα και ο χρόνος ενώνονται. Το άχρονο έρχεται στο χρονικό. Αξιοσημείωτο είναι ότι ο Χριστός μιλάει συχνά στον ενεστώτα και με φράσεις που δείχνουν το αιώνιον παρών Του.” Πριν Αβραάμ γενέσθαι “εγώ ειμί” (Ιω. 8 : 58), δεν λέει “ήμουν”, αλλά “ειμί”, εγώ είμαι.
Στην Παλαιά Διαθήκη, βλέπουμε έναν Θεό που δεν βιάζεται, αλλά υπομένει, δίνει χρόνο στον άνθρωπο να αλλάξει, να επιστρέψει. “Ου βούλομαι τον θάνατο του αμαρτωλού, αλλ’ ή του επιστρέψαι και ζην αυτόν”. Η σκέψη “του Θεού δεν είναι εκδικητική αλλά σωτηριολογική. Δεν πιέζει τον χρόνο, τον χρησιμοποιεί για να καλλιεργήσει την επιστροφή.
Η υπομονή.
Η καθυστέρηση της Δευτέρας παρουσίας δεν είναι αδιαφορία, αλλά έλεος. Ο Θεός χρησιμοποιεί τον χρόνο ως χώρο ελευθερίας, όπου ο άνθρωπος μπορεί να μετανοήσει και να σωθεί. “Η σκέψη” του κινείται με αγάπη, όχι με ρολόι. Ωστόσο ο Θεός δεν αλλάζει, διότι η θεία βούληση είναι τέλεια και σταθερή. Αλλάζει όμως η φανέρωσή Του, διότι αλλάζει ο άνθρωπος. Και με υπομονή θα περιμένει να δημιουργηθεί η κάθε Σχέση μαζί του με τον κάθε άνθρωπο.
Ο Θεός θέλει τον άνθρωπο σε σχέση μαζί του.
Από την αρχή ο Θεός δημιούργησε τον άνθρωπο κατ’ εικόνα και καθ’ ομοίωσή Του (Γένεση 1: 26 – 27) κάτι που σημαίνει ότι τον έπλασε για να έχει σχέση μαζί του – επικοινωνία μαζί Του. Δεν τον ήθελε σαν δούλο ή ρομπότ, αλλά σαν παιδί του. “Αγαπήσεις Κύριον τον Θεόν σου εξ όλης της καρδίας σου και εξ όλης της ψυχής σου και εξ όλης της δυνάμεώς σου “Αυτή η’ εντολή επαναλαμβάνεται από τον Ιησού Χριστό στον Ματθαίο 22:37. Άρα, η πρώτη και σημαντικότερη επιθυμία του Θεού είναι να Τον αγαπάμε και να ζούμε σε σχέση μαζί Του και η δεύτερη μεγάλη εντολή είναι : “Αγαπήσεις τον πλησίον σου ως σε αυτόν” (Λεβιτικόν 19 : 18, Ματθαίος 22:39).
Το θεμέλιο.
Φανταστείτε έναν γονιό να θέλει τα παιδιά του να επικοινωνούν μόνο μαζί του και όχι αναμεταξύ τους. Πως θα τον χαρακτηρίζατε; Ο Θεός, λοιπόν, θέλει ο άνθρωπος να έχει σχέση μαζί του, αλλά θέλει να έχει Σχέση με τους άλλους ανθρώπους. Σχέση που να πατάει στην αγάπη, στο μόνο θεμέλιο, όπου ο εγωισμός και το συμφέρον και η κακία σβήνουν. Και ο χρόνος δημιουργήθηκε για να επιλέξουν με ελεύθερη βούληση οι άνθρωποι. Σχέση με Εκείνον και σχέση με τος συνανθρώπους τους.
Πηγή : Δρ. Αθανασία Στέφου, Παιδαγωγικού τμήματος Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου.
Ημ/νία γραφής : 7/5/2025
Με εκτίμηση
Δημήτριος Μητρόπουλος
